Birçok ebeveyn kendine güvenen, karşılaştığı zorluklarla baş edebilen ve kendi değerinin farkında olan özgüvenli bir çocuk yetiştirmek ister. Çünkü kendine güvenen çocuk; karar alma, ilişki kurma, ilişkiyi bitirme, sorun çözme, bir işe girişme gibi konularla baş eder. Özgüven, en temel anlamıyla bireyin kendisini değerli, yeterli ve sevilebilir hissetmesidir. Psikolog Albert Bandura’ya göre özgüven, kişinin kendisi hakkında geliştirdiği olumlu değerlendirmelerle ilişkilidir. Humphreys ise özgüvenin iki temel bileşeni olduğunu belirtir: sevilebilir olma duygusu ve yeterli olma duygusu.
Bir çocuk kendisini sevilen ve kabul edilen biri olarak hissediyorsa “Ben değerliyim”, yeni görevlerle karşılaştığında ise “Ben bunu yapabilirim” düşüncesini geliştirmeye başlar. Sağlıklı özgüvenin temelinde bu iki duygu yer alır.
Özgüven Gelişiminde Yaş Basamakları
0-2 yaş döneminde bebeğin beslenme, uyku, korunma ve sevgi ihtiyaçlarının tutarlı şekilde karşılanması dünyayı güvenli bir yer olarak algılamasını sağlar. Ağladığında yanında birinin olduğunu deneyimleyen bebek zamanla “Ben değerliyim ve ihtiyaçlarım önemseniyor” mesajını içselleştirir. Özgüvenin ilk temelleri tam da burada atılır.
2-6 yaş arası dönemde çocuk çevreyi keşfetmek, kendi başına bir şeyler yapmak ve seçimlerde bulunmak ister. Çocuğun bu girişimlerine fırsat verilmesi “Yapabiliyorum” duygusunu geliştirir. Sürekli müdahale edilmesi, eleştirilmesi veya onun yerine yapılması ise yeterlilik hissini zayıflatabilir.
İlkokul yıllarında çocuklar akademik başarılarını, sosyal ilişkilerini ve becerilerini değerlendirmeye başlarlar. Bu dönemde öğretmenlerden, aileden ve arkadaşlardan alınan geri bildirimler oldukça önemlidir. Çocuğun yalnızca sonuçları değil, gösterdiği çaba ve süreç içerisindeki gelişimi takdir edildiğinde özgüveni güçlenir. Sürekli eleştirilen veya başkalarıyla kıyaslanan çocuklarda ise yetersizlik duyguları gelişebilir.
Ergenlik dönemi, gençlerin “Ben kimim?” sorusuna cevap aradığı dönemdir. Fiziksel değişimler, akademik beklentiler, arkadaş ilişkileri ve gelecek kaygıları özgüveni doğrudan etkileyebilir. Bu dönemde gençler bir yandan bağımsızlaşmak isterken diğer yandan güvende hissetmeye ihtiyaç duyarlar. Fikirlerinin önemsenmesi, karar süreçlerine katılmaları ve hata yaptıklarında yargılanmadan destek görmeleri sağlıklı özgüven gelişimini destekler.
Özgüvenli Çocuk Yetiştirmek
- Özgüvenin temelinde çocuğun sevilebilir olduğuna dair inancı yer aldığından çocuk, davranışlarından bağımsız olarak değer gördüğünü hissetmelidir. Hataları nedeniyle reddedildiğini veya sevgiyi hak etmek zorunda olduğunu düşünen çocuklarda özgüven daha kırılgan olabilir.
- Özgüvenin ikinci temel ayağı yeterlilik hissidir. Çocuklar kendi başlarına bir işi tamamlayabildiklerinde, problem çözebildiklerinde ve katkı sunduklarında “Ben yapabilirim” duygusunu geliştirirler. Bu nedenle yaşına uygun sorumluluklar verilmesi önemlidir.
- Çocuğun karşılaştığı her güçlüğü ebeveynin çözmesi kısa vadede rahatlatıcı görünse de uzun vadede yeterlilik hissini zayıflatabilir. Destek olmak ile çocuğun yerine yapmak arasındaki denge korunmalıdır.
- Yalnızca sonuca veya başarıya odaklanan övgüler çocukta performans baskısı yaratabilir. Bunun yerine gösterdiği çaba, sabır, kararlılık ve problem çözme becerilerine yönelik takdiri arttırın.
- Kardeşler, akranlar veya kuzenlerle yapılan karşılaştırmalar çocuğun kendi değerini dış ölçütlere göre belirlemesine neden olabilir. Dolayısıyla karşılaştırma yapmaktan kaçınılmalıdır.
- Çocuğu her türlü riskten korumaya çalışmak onun kendi becerilerini keşfetmesini zorlaştırabilir.
- Her çocuğun akademik başarı dışında da güçlü olduğu alanlar vardır. Spor, sanat, müzik, sosyal ilişkiler, mizah, yaratıcılık veya problem çözme becerileri gibi alanların desteklenmesi çocuğun kendisini yeterli hissetmesine katkı sağlar.
Özgüven gelişimi sürecinde çocukta yaşanan zorluklar yalnızca gelişimsel bir süreç olarak değil, bazı durumlarda profesyonel destek gerektiren bir alan olarak da değerlendirilebilir. Bu noktada çocuk psikoloğu, çocuk terapisti veya ailelerin sıklıkla başvurduğu ifadeyle bir pedagog desteği sayesinde çocuğun güçlü yönleri, zorlandığı alanlar ve desteklenmesi gereken gelişim basamakları daha net şekilde ortaya konabilir.
KAYNAKÇA
- Türkmen, G. Çocukluk Ve Ergenlik Dönemlerinde Özgüven. Arel Koleji Sayı: 44 2018, 16.
- Kaya, N., & Tastan, N. (2020). Özgüven Üzerine Bir Derleme. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 297-312.
- Çiftci, E. B. (Ed.). (2023). Yetkin Ebeveynlik: Ebeveynliğe Küçük Dokunuşlar, Büyük Sonuçlar. Yeni Aile Yayınları.
